سیره عملی و رفتاری, نقش تربیتی و ارشادی

بحثی در منابع مالی امام سجاد علیه السلام

بحثی که در این جا مطرح است، آن است که با وجود جو خفقان و پر از اختناق اموی و زیر نظر داشتن همهی اعمال و حرکات
حضرت، خصوصا روابط ایشان با افراد، مخارج مالی امام علیه السلام چگونه و از چه راههایی تأمین میشده است. با توجه به آن که
از یک سو، حضرت بخششهای زیادی را به افراد میکند و حتی بدهی پانزده هزار دیناری محمد بن اسامه را پرداخت میکند و از
که مهمترین وظیفهاش، جمع آوری حقوق « سازمان وکالت » سوی دیگر، بنابر تحقیقی که بعضی از محققان انجام دادهاند، پدیدهی
شرعی (خمس و زکات و…) از شیعیان و رساندن آنها به دست امامان معصوم علیهم السلام بوده است، هنوز پای نگرفته بود و
(زمان شروع کار این نهاد، عصر امام صادق علیه السلام بوده و در عصر امام کاظم علیه السلام به صورت یک نهاد رسمی انجام
وظیفه میکرده است) [ ۵۶۴ ]. به نظر میرسد که درآمد حضرت، از راههای گوناگونی تأمین میشده است که در ذیل به مهمترین
آنها اشاره میشود: ۱٫ چشمه و زمینهایی که از پدر بزرگوارش، امام حسین علیه السلام به صورت ارث به حضرت منتقل شده بود؛
۲٫ سهمی از غنایم، نصیب ایشان میشد؛ ۳٫ راه اندازی تجارت به وسیلهی خادمان خویش (که محمولههای میوه و غلات را به مدینه
حمل میکردند)؛ ۴٫ مستمری و حقوقی که از زمان عمر، برای بنیهاشم معین شده بود و در دورانهای بعد نیز ادامه داشت و امام
صفحه ۱۰۵ از ۱۲۶
سجاد علیه السلام هم که از بنیهاشم بود، از این حقوق بهرهمند بود؛ ۵٫ صدقات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و امیر المؤمنین
حسین » : علیه السلام؛ ۶٫ به وسیلهی کرامات و امور خارق العاده. عبدالعزیز سید الاهل دربارهی درآمدهای امام علیه السلام میگوید
بن علی علیه السلام پیش از آن که به شهادت برسد، وام زیادی بر او هموار شده بود که شاید به هفتاد هزار دینار میرسید. او به
عنوان وام از مردم میگرفت و در امور خیریه و صدقه انفاق میکرد و به یتیمان و فقرا اعطا میفرمود. حسین علیه السلام مقداری
آب و زمین داشت که از آنها غله به [صفحه ۲۲۰ ] دست میآورد و مالیات و خراج میپرداخت، از این بالاتر، مستمری و فریضهای
(مقرریی) بود که از زمان عمر، در بیت المال معین شده بود. آن گاه امام سجاد علیه السلام تصمیم گرفت که از آب و چشمههای
نامیده میشد، به فروش برساند و نام این چشمه از آن جهت « عین بجنس » یا « عین جدیه » پدر بزرگوارش، قسمتی را که در نجد
میخواندند که غلامی به همین نام بر سر آن کار میکرد و برای حسین علیه السلام از آن آب میکشید. امام سجاد « بجنس »
امام سجاد …» : علیه السلام آن را به ولید بن عتبۀ بن ابوسفیان فروخت و دین پدرش را ادا کرد [ ۵۶۵ ]. وی در جای دیگر مینویسد
علیه السلام اموال بسیاری در این راه (خرید بردگان) صرف کرد و از هیچ گونه کمک و مساعدتی دریغ نکرد و آن چه از پدر
بزرگوارش به ارث برده و سهمی که از غنایم گرفته بود، در راه آبادانی زمین و تهیهی آب به کار انداخت و برای تجارت،
اشخاصی را استخدام کرد. آن گاه اشتران خود را برای حمل میوه به کشور حجاز و نجد و برای آوردن غلات به شام فرستاد. پس
از چندی مستخدمین او با اشتران بازمیگشتند در حالی که میوهها و غلات بر دوش آنها سنگینی میکرد. سپس به دادن طعام و
خیرات پرداخته، با مردم با عطوفت و مهربانی رفتار میکرد و عفو و بخشش مینمود [ ۵۶۶ ]. یعقوبی دربارهی تجارت حضرت
بعضی نقل کردهاند که) حضرت شترانی داشت که از شام میوه حمل میکردند، پس چون سر عبید الله نزد حضرت )» : مینویسد
در مورد مستمری و حقوقی که بنیهاشم «. آورده شد، دستور داد که آن میوهها را (به میمنت این خبر) بین مردم مدینه پخش کردند
از بیت المال دریافت میکردهاند و امام سجاد علیه السلام نیز از آن بهرهمند بوده است، شواهدی وجود دارد. چنان که در واقعهی
حره (بنابر بعضی از گزارشها) وقتی امام سجاد علیه السلام با مسلم بن عقبه روبهرو شد، بعد از برخورد احترام آمیز مسلم با
حضرت، وی از طرف یزید به خاطر منع موقت مقرری از حضرت عذرخواهی کرده و بلافاصله هزار درهم به حضرت میدهد و وی
را روانه [صفحه ۲۲۱ ] منزلش میکند [ ۵۶۷ ] هم چنین زمانی که عبدالملک، به امام سجاد علیه السلام نامهای مینویسد و از حضرت
میخواهد که شمشیر رسول خدا صلی الله علیه و آله را به او ببخشد و امام علیه السلام امتناع میورزد، عبدالملک تهدید میکند که
اگر امام علیه السلام شمشیر را ندهد، مستمریاش را از بیت المال قطع خواهد کرد. حضرت هم با دادن پاسخی قاطعانه به خواستهی
او توجهی نمیکند [ ۵۶۸ ]. صدقات پیامبر صلی الله علیه و آله و امام علی علیه السلام از دیگر مجاری درآمد ساز برای امام سجاد
هنگامی که عبدالملک زمام خلافت را به دست گرفت، صدقات رسول خدا صلی الله » : علیه السلام بوده است. شیخ مفید مینویسد
عبدالله و عمر، فرزندان امام سجاد علیه السلام » : علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام برگرداند. [ ۵۶۹ ]. و در جای دیگر مینویسد
عمویم عمر بن علی، بر کسی » : متولی صدقات پیامبر صلی الله علیه و آله و امام علی علیه السلام بودند و نیز حسین بن زید میگوید
که صدقات علی علیه السلام را میخرید، شرط میکرد که در دیوار سوراخ و رخنهای ایجاد کند و کسی را که از آن استفاده
میکند، منع نکند [ ۵۷۰ ]. از این گزارشها استفاده میشود که صدقات پیامبر صلی الله علیه و آله و امام علی علیه السلام یکی از
منابع قابل توجه و مهم مالی آن حضرت بوده است، به طوری که پسران امام علیه السلام متولی و مأمور جمع آوری آنها بودهاند.
علاوه بر این، حضرت سجاد علیه السلام گاهی از طریق کرامات و امور خارق العاده، که از ویژگیهای اولیای خداست، نیازهای
مالی شیعیان خویش را برآورده میکردند: نقل شده که امام سجاد علیه السلام دو قرص نان به یکی از شیعیان مستمند دادند و او با
یکی از آنها، یک ماهی خرید و چون به خانه آورد و شکم آن را باز کرد، درون آن دو مروارید یافت که با آنها همهی
[ بدهیهایس خویش را پرداخت کرد و بقیهی عمر را در رفاه و آسایش سپری کرد [ ۵۷۱ ]. [صفحه ۲۲۲
صفحه ۱۰۶ از ۱۲۶
برگرفته از کتاب نقش امام سجاد علیه السلام در رهبری شیعه نوشته: محسن رنجبر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *