پدر و مادر (شجره نامه)

مادر امام سجاد علیه السلام

بنابر نظر بیشتر مورخان، مادر امام علی بن الحسین علیه السلام دختر یزدگرد سوم آخرین پادشاه ساسانی است. اما در اسم و نحوهی
ازدواج این بانو با امام حسین علیه السلام اختلاف بسیار است [ ۴۳ ]؛ چنان که اسامی وی تا چهارده [ ۴۴ ] حتی هفده [ ۴۵ ] اسم شمرده
صفحه ۲۵ از ۱۲۶
شده است. با تمام [صفحه ۳۹ ] تلاشهای پیگیری که بعضی از محققان و نویسندگان در این زمینه انجام دادهاند، نظر دقیق و قانع
کنندهای در این باره ارائه نشده است. تحقیق و نقد و بررسی در این موضوع در دهههای اخیر از آن جهت بیشتر صورت گرفته
است که برخی از خاورشناسان مغرض و دشمن مکتب تشیع و به پیروی از آنان بعضی از نویسندگان مسلمان، ازدواج امام حسین
علیه السلام با شاهزاده خانم ایرانی و انتساب خاندان رسالت به دودمان ساسانی را علت گرایش ایرانیان به اهل بیت علیه السلام و در
نتیجه پذیرش مکتب تشیع معرفی کردهاند [ ۴۶ ] و اعتقاد شیعیان را به حق الهی ائمهی اطهار علیهم السلام از بقایای اعتقاد قدیمی
پادشاهان ساسانی دانستهاند [ ۲۶ ]؛ زیرا پادشاهان ساسانی خود را آسمانی نژاد میدانستند و برای خود « فرهی ایزدی » ایرانیان به
مقامی نیمه خدایی و فوق بشری قائل بودند و کیش زرتشت آن روزگار نیز این نوع تفکر را تأیید میکرد. [ ۲۷ ]. بعضی از محققان،
تمام یا اکثر اخباری را که در این باره وجود دارد و همچنین اخبار معدودی که دلالت بر ام ولد بودن مادر دارد جمع آوری کرده و
آنها را مورد نقد و بررسی قرار دادهاند. [ ۲۸ ]. باید توجه داشت که هر چند اصل ماجرا شهرت بسزایی داشته و در کهنترین متون
تاریخی شیعه چون وقعۀ صفین [ ۲۹ ]، تاریخ یعقوبی [ ۳۰ ] و بصائر الدرجات [ ۳۱ ] که همگی در قرن [صفحه ۴۰ ] سوم تألیف
یافتهاند، نقل شده است، اما اختلاف میان مفاد این روایات و عدم سازگاری پارهای از آنها با روایات فتوحات و غیره، آن قدر
چشمگیر است که محققان معاصر، اصل داستان شهربانو و ازدواج وی با امام حسین علیه السلام و ولادت امام سجاد علیه السلام از
شاهزاده خانم ایرانی را مشکوک دانستهاند. چنان که استاد شهید مطهری بعد از تشکیک در این باره مینویسد: ادوارد براون از
کسانی است که داستان را مجعول میداند. کریستن سن نیز قضیه را مشکوک تلقی میکند. سعید نفیسی در تاریخ اجتماعی ایران،
آن را افسانه میداند [ ۳۲ ]. علاوه بر این، از صدها سال پیش محدثان و نسب دانان بر مضمون این روایات خرده رفتهاند و به انکار
آن پرداختهاند. ابنعنبه یکی از نسب شناسان معروف علوی (م ۸۲۸ ه ق) در این باره مینویسد: خداوند علی بن الحسین علیه السلام
را به فرزند زادگی پیغمبر صلی الله علیه و آله، از پادشاه زادگی بینیاز فرموده است؛ آن هم دختری که بر سنت اسلامی متولد نشده
است. اگر پادشاهی موجب شرف بود، باید عجم بر عرب و بنی قحطان [ ۳۳ ] بر بنی عدنان فضیلت داشته باشند. [ ۳۴ ]. وی بعد از این
که میگوید قول مشهور آن است که مادر امام سجاد علیه السلام دختر یزدگرد سوم بوده و نامش شاه زنان بوده، در پایان میافزاید:
.[ بسیاری از نسب شناسان و مورخان این قول را نپذیرفتهاند. بنا به گفتهی آنها، دختران یزدگرد همراه او به خراسان رفتند. [ ۳۵
دلیل دیگری که اصل داستان را خدشه پذیر میکند، سندی است که نشان میدهد تا آغاز سدهی دوم هجری، شاهزاده خانم ایرانی
در خاندان هاشمی ناشناخته بوده است. این سند، نامهی منصور دوانیقی در پاسخ به محمد بن عبدالله بن حسن (مشهور به نفس
خوانده و امامت و خلافت را حق خود دانسته و فضیلت خاندان خود « مهدی امت » زکیه) است. محمد در نامهای به منصور، خود را
را بر شمرده و منصور را به اطاعت [صفحه ۴۱ ] خود فرا خوانده است. منصور در پاسخ او نامهای طولانی و تهدیدآمیز نوشته و در
پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله برتر از علی بن الحسین علیه السلام در خاندان شما متولد نشده و » : ضمن آن میگوید
تحقیری است که منصور به محمد بن عبدالله روا میدارد. این نامه را که طبری در حوادث « امولد » مادر او ام ولد بود [ ۳۶ ]. نوشتن
سال ۱۴۵ هجری آورده، نیم قرن پس از رحلت امام علی بن الحسین علیه السلام نوشته شده است که در آن زمان، بسیاری از
هاشمیان زنده بودهاند. اگر داستان اسیر شدن شهربانو و آوردن او به مسجد مدینه درست بوده و اگر مادر علی بن الحسین
علیه السلام دختر یزدگرد پادشاه ایران بوده [ ۳۷ ]، منصور چنان تعبیری به کار نمیبرد و اگر دروغ نوشته بود محمد سخنش را در
دهانش میشکست و بدو پاسخ میداد، که مادر علی بن الحسین شاهزاده بوده است نه کنیز [ ۳۸ ]. نکته دیگر آن که، مورخان
هنگام شرح جنگهای مسلمانان و ایرانیان، داستان حرکت و عقب نشینی یزدگرد را از نقطهای به نقطهی دیگر به تفصیل نوشتهاند.
بر اساس این گزارشها، یزدگرد و خاندان او هیچ گاه در میدان جنگ نبودهاند؛ زمانی که جنگ قادسیه شروع شد، یزدگرد در
مدائن بود و پیش از آمدن مسلمانان به مدائن به حلوان رفت. سپس از حلوان به اصفهان و از آن جا به اصطخر و کرمان و مرو
صفحه ۲۶ از ۱۲۶
گریخت [ ۳۹ ] در این عقب نشینیها یزدگرد نه تنها زنان، خویشاوندان و خزانهی خود را همراه داشته است، بلکه آشپزان، رامشگران
و یوزبانان او نیز همراه وی بودهاند [ ۴۰ ] بنابراین، دختران او کجا، کی و چگونه به اسارت مسلمانان در آمدهاند؟ بنابراین، با وجود
در روز فتح » : قرائن و شواهد ذکر شده، احتمالا در فتح مدائن کنیزکانی اسیر شدهاند؛ چنان که مجالد بن سعید از شعبی نقل میکند
مدائن، مسلمانان، از کنیزان کسرا تنی چند به اسارت گرفتند که مادر من یکی از آنان است [ ۴۱ ]. [صفحه ۴۲ ] نیز بعید نیست که در
گفتهاند: مادر علی بن الحسین، سجستانی » : فتح خراسان و شرق ایران، دخترانی اسیر شده باشند؛ چنان که بلاذری مینویسد
و احتمال دارد که امام حسین علیه السلام یکی از این زنان را به همسری گرفته و امام علی بن الحسین «[ (سیستانی) است [ ۴۲
علیه السلام از او متولد شده باشد. در پایان این بحث، مناسب است به شعر منسوب به ابوالاسود دوئلی که در کتاب شریف اصول
کافی آمده است، اشارهای شود. روایت شده است که ابوالاسود دربارهی نسب امام علی بن الحسین علیه السلام گفته است: و ان
۴۴ ]. پسری که از یک سو به کسری و از سوی دیگر به هاشم میرسد، ] [ غلاما بین کسری و هاشم لا کرم من نیطت به التمائم [ ۴۳
گرامیترین فرزندی است که به او بازوبند بستهاند. اگر چه این شعر در یکی از معتبرترین کتابهای شیعه آمده است، اما استدلال
به آن برای اثبات مدعا، درست به نظر نمیرسد؛ چرا که: اولا، چنین بیتی در دیوان ابوالاسود یافت نشده است [ ۴۵ ] و فقط در
بعضی از منابع (که کهنترین آن اصول کافی است) به ابوالاسود نسبت داده شده است. ثانیا، بر فرض قبول انتساب این بیت به
امام علی بن الحسین علیه السلام باشد، نه شخص دیگری از هاشمیان، احتیاج به « غلاما بین کسری و هاشم » ابوالاسود، این که مراد از
آن است که مراد از کسری، نژاد و تبار فارسی و « ان غلاما بین کسری و هاشم » اثبات تاریخی دارد. ثالثا، احتمال دوم در معنای
پسری که از یک سو به فارس و از » : عجمی باشد نه نژاد و تبار شاهان ساسانی (یزدگرد سوم)؛ بنابراین، معنای مصرع چنین میشود
سوی دیگر به هاشم میرسد (یعنی مادرش عجمی است). حال با این احتمال، دیگر نمیتوان برای اثبات [صفحه ۴۳ ] مدعا، به این
بیت استدلال کرد. چرا که تبار عجمی داشتن یعنی این که ایرانی باشد؛ اما این که لزوما از تبار پادشاهان ساسانی باشد، از بیت
فهمیده نمیشود. رابعا، سبک بیت و مضمون آن، با مولود خاندانی که به سنتهای موروثی پایبند هستند، مناسبتر است تا با
.[ مولود خاندان امامت، آن هم کسی که هم خود، امام و هم فرزند و پدر امام است. [ ۴۶
برگرفته از کتاب نقش امام سجاد علیه السلام در رهبری شیعه نوشته: محسن رنجبر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *